Ferîdüddîn Muhammed bin İbrâhim-i Nişâbûrî (Nişâbur 1119? – 1230) İranlı mutasavvıf, şair, eczacı, hekim. Hayatı hakkında bilinenler bilgi kırıntıları ve bazı menkıbelerden ibarettir. Babasının mesleğini izleyerek attârlık (eczacılık) yaptığı bilinmektedir. İyi bir öğrenim gördüğü anlaşılan Attâr, tasavvufa ilgi duymuş, sûfîlere karşı büyük bir sevgi beslemiş, bu sevgi onun tasavvuf alanında velûd bir şair ve yazar olmasını sağlamıştır. Eserleri incelendiğinde edebî hayatı üç döneme ayrılabilir.  

Birinci döneminde usta bir hikâyeci kimliğiyle karşımıza çıkar. Eserlerin kurgusu, işlenişi, dili sağlamdır. Mantıku’t-Tayr (Kuş dili), Musîbetnâme, İlâhînâme, Esrârnâme, Muhtarnâme, Dîvân gibi manzum eserlerinin yanı sıra, bugün hâlâ kaynak eser özelliğini yitirmeyen mensur yapıtı Tezkiretü’l-Evliya (Velîler Ansiklopedisi) birinci döneme aittir. İkinci dönemde dış dünyaya, insanlara karşı ilgisiz, Tanrı’da yok olmayı hedefleyen bir sûfî olarak görünen Attâr, bıktırıcı tekrarlardan kendini kurtaramaz. Uşturnâme, Cevherü’z-Zât, Mansurnâme gibi eserleri bu döneme aittir. Üçüncü dönem, Attâr’ın yaşlılık yıllarına rastlar. Eserlerinde kurgu, düzen, üslup gevşemeye başlar. Mazharü’l-Acâyib ile Lisânü’l Gayb mesnevîleri bu dönemin ürünüdür.

Mantıku’t-Tayr: 1187 yılında yazılan bu eser 4724 beyitten oluşur. Gazzalî’nin Risâletü’t-Tayr (Kuş Risâlesi) adlı eserinden yararlanılarak yazılmıştır. İran tasavvuf edebiyatının temel yapıtlarından sayılan bu eserde kuşlarla ilgili bir hikâye çerçevesinde tasavvufun esasları ve tasavvufî yaşam anlatılır. Simurg’un Tanrı’yı sembolize ettiği bu başyapıtta mutasavvıfların rolünü üstlenen kuşlar taleb, aşk, marifet, istiğna, tevhid, hayret, fakr ve fenâ makamlarından geçerler. Mantıku’t-Tayr 1317 yılında Gülşehrî tarafından Eski Anadolu Türkçesi ile dilimize kazandırılmıştır.

Manzum çevirisini sunduğumuz Musîbetnâme’de Attâr kırk gün süren bir sınav sırasındaki deneyimlerini anlatır. Düşünce sâliki (sâlik-i fikr) belirli bir sıraya göre düşünce âleminde gezintiye çıkar; sorularını yöneltir. Bu görüşmelerin sonunda pîrine gelerek yaşadıklarını anlatır. Pîri de onu yönlendirir. Bu arada o madde ile ilgili uzun veya kısa hikâyeler anlatılır. Eser bu özelliği ile Ardavirafnâme ve Dante’nin İlâhî Komedya’sı arasında bazı ortak yanlar gösterir. 

Aşknâme: Attâr’ın bu eseri aslında Şem’ü Pervâne mesnevîsidir.

Muhtarnâme: Konulara göre tertip edilmiş rubaî mecmuasıdır.

Cevherü’z-Zât: Tanrı’dan başka her şeyin fâni olduğu temasını işleyen manzum eserdir.

İlâhînâme: Attâr’ın ilk edebi döneminde yazdığı mesnevîlerden biridir. Prof. Dr. Helmut Ritter tarafından bilimsel neşri yapılan İlahînâme önce Prof. Abdülbaki Gölpınarlı tarafından dilimize kazandırılmış, daha sonra Mehmet Kanar tarafından manzum olarak çevrilerek Ayrıntı Yayınları’nca basılmıştır.

Esrârnâme (Sırlar Kitabı): Doğu Klasikleri arasında yer alan bu eser yazıldıktan sonra birçok Fars ve Türk şairini etkilemiştir. Mevlânâ’nın çocuk yaşta edindiği bu kitabın onda bıraktığı izler Mesnevî’ye aynen yansımıştır. Daha önce aynı tarzda yazılan ve İranlı şair Senâî-yi Gaznevî’ye ait Hadîkatü’l-Hakîka (Gerçeğin Bahçesi) da bu eserin kaleme alınmasında etkili olmuştur. İşlenen bazı konularda Hayyam etkisi açıkça görülmektedir. Bu tasavvufi mesnevî sembollerle, üstü kapalı ibarelerle doludur. Söz konusu eser Mehmet Kanar tarafından Türkçe’ye manzum olarak çevrilmiş, Ayrıntı Yayınları’nca basılmıştır.

Tezkiretü’l-Evliyâ: Seksen civarında mutasavvıfın ve velînin biyografilerinin verildiği bu mensur eser tasavvuf tarihi için birinci derecede önemli kaynaktır. Attâr bu yapıtını kaleme alırken Keşfü’l-Mahcûb, Şerhü’l-Kalb, Marifetü’n-Nefs, Tabakâtu’s-Sûfiyye gibi tasavvuf kaynaklarından yararlanmıştır.

Attâr’ın mesnevîleri Türkler tarafından ilgiyle karşılanmış, bazılarının defalarca çevirisi yapılmıştır. Öte yandan doğubilimcilerin ilgisini çeken Attâr üzerinde en kapsamlı inceleme ve metin neşri, İstanbul Üniversitesi’nde Şarkiyat Enstitüsü’nü kuran ve şarkiyat çalışmalarını bir sisteme sokan Prof. Dr. Helmut Ritter tarafından yapılmıştır. Ritter’in Das Meer der Seele (Ruhlar Denizi) adlı kıymetli eseri Attâr hakkındadır. Farsçaya Deryâ-yi Ervâh adıyla çevrilen bu eser Türkçeye çevrilmeyi bekle-mektedir. Yazarın Doğu Mitolojisinin Edebiyata Etkisi, Karşılaştırmalı Edebiyat Metinleri adlı eseri de Ayrıntı Yayınları arasında çıkmıştır.

Attâr hakkında daha geniş bilgi ve bibliyografya için bkz., MEB İslâm Ansiklopedisi, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (DİA) Attâr maddeleri ile M. Kanar, Doğubilimciler, CD Kitap, AKMED (Akdeniz Medeniyetleri Enstitüsü), Antalya 2004.

Ferîdüddîn Attâr - Yazarın kitapları

sultanbeyli escort sancaktepe escort izmir escort
Kapat